اهل آسمان گرد خانه معمور . بعضى دگر گفتند : مراد آن است كه اوّل خانه كه آدم بر زمين ( 1 ) بنا كرد ( 2 ) ، اين قول عبد اللَّه عبّاس است . ضحّاك گفت : اوّل خانه كه در او بركت نهادند و از فردوس اعلى به زير آوردند ( 3 ) . سمّاك روايت كرد از خالد بن عرعره ( 4 ) كه از امير المؤمنين على پرسيدند كه : اين خانه اوّل خانه است كه در زمين بنهادند ؟ گفت : نه ، پس قوم نوح و عاد و ثمود كجا بودند ؟ و لكن اوّل خانه كه در او بركت نهادند اين خانه است . اين يك روايت است از او . و در مسائلى كه جهودان از او پرسيدند هست كه گفتند : خبر ده ما را از اوّل سنگى كه بر روى زمين بنهادند . گفت : شما كه جهودانيد ( 5 ) گوييد كه آن سنگ است كه در بناى بيت المقدّس است ، و دروغ گويى ( 6 ) ، اوّل سنگ كه بر زمين بنهادند حجر اسود بود ، و له لسان ذلق يشهد يوم القيامة لمن وافاه ، و او را روز قيامت زبانى فصيح بود تا گواهى دهد براى آنان كه به دو آمده باشند به زيارت . و گفته‌اند : اوّل خانه كه نهادند براى حجّ مردمان اين خانه است ، و اين نيز روايتى است از عبد اللَّه عبّاس . و گفته‌اند : اوّل خانه كه به قبله ( 7 ) اهل زمين كردند اين خانه بود . حسن و كلبي و فرّاء گفتند : اوّل خانه كه به عبادتگاه اهل زمين كردند . و مراد به « بيت » مسجد است ، بيانش قوله : أَنْ تَبَوَّءا لِقَوْمِكُما بِمِصْرَ بُيُوتاً ( 8 ) ، يعنى مساجد . ابو ذرّ غفارى روايت كند از رسول - عليه السلام - كه او را پرسيدند از اوّل مسجدى كه در زمين ساختند براى عبادت ، گفت : مسجد الحرام بود ، و آنگه بيت المقدّس . گفتند : اى ( 9 ) رسول اللَّه ! چه ( 10 ) مدّت بود ميان ايشان ؟ گفت : چهل

--> ( 1 ) . دب : در زمين ، مر : بر روى زمين ، فق ، مب : در روى زمين . ( 2 ) . دب اين بود ، آج ، لب ، فق ، مب ، مر آن بود . ( 3 ) . دب اين بود ، لب كعبه بود ، مر آن بود . ( 4 ) . دب : خالد بن عرفطه . ( 5 ) . آج ، لب : جهودانى / جهودانيد . ( 6 ) . مر : گوييد . ( 7 ) . مب : به كعبه . ( 8 ) . سوره يونس ( 10 ) آيه 87 . ( 9 ) . مر : يا . ( 10 ) . مر : چند .